Bazylika Archikatedralna Świętej Rodziny w Częstochowie

Krótko
Bazylika Archikatedralna Świętej Rodziny to neogotycka, trójnawowa świątynia przy ulicy Krakowskiej w Częstochowie, kościół katedralny metropolity częstochowskiego. Według Wikipedii należy do największych świątyń w Polsce i w Europie. Przychodzi się tu po wnętrze z witrażami z różnych dekad XX wieku, po kryptę biskupów i po samą bryłę z dwiema wieżami, które dokończono dopiero pod koniec XX wieku.
Architektura i wnętrze
Mury są ceglane, a z kamienia wykonano detale architektoniczne. Projekt przygotował Konstanty Wojciechowski i od początku zakładał budowlę o monumentalnej skali. Tak wyglądały wymiary przewidziane w projekcie.
| Element | Wymiar w projekcie |
|---|---|
| długość | 100 m |
| szerokość transeptu | 46 m |
| szerokość korpusu nawowego | 32 m |
| wysokość nawy głównej | 27 m |
| wysokość każdej z dwóch wież | ok. 80 m |
Wikidata podaje dla budowli właśnie 80 m wysokości.
Arkady naw bocznych są ostrołukowe, filary mają czworoboczny przekrój, a sklepienia są krzyżowo-żebrowe. W prezbiterium i transepcie okna mają maswerki i szklą je witraże. Dachy są strome, a fronton i ściana nad transeptem kończą się trójkątnymi szczytami z blendami.
Wieże zwieńczono dopiero w 1997 roku, gdy Edmund Małachowicz zaprojektował ich nadbudowę: mury urosły o 38 m, a każdą wieżę nakryto stalowym hełmem wysokim na 30 m. Żeby zabezpieczyć konstrukcję, między filarami w nawie głównej i w nawach bocznych zamontowano stalowe ściągi.
Jakie organy stoją na chórze?
Na chórze muzycznym stoją organy o 101 głosach, zbudowane w latach 1946-1949 przez firmę Biernackiego z Warszawy i Krakowa. W Polsce nie ma większego instrumentu, który byłby w całości pneumatyczny. Witraże w rozecie nad organami zaprojektował Adam Bunsch.
Co zobaczyć w środku?
Witraże powstawały etapami. Te w prezbiterium, dzieło Winiarza i Rosena, założono w 1934 roku. Później w nawach bocznych przybywały małokwaterowe witraże Tadeusza Wojciechowskiego, wzorowane na średniowiecznych, z sakramentami jako tematem.
Ołtarz główny z lipowym tryptykiem Świętej Rodziny zaprojektował Zygmunt Gawlik. Nowszy wystrój prezbiterium, czyli ołtarz z płaskorzeźbą Baranka Paschalnego, ambonę, stalle i posadzkę, wykonała w 2010 roku pracownia Janusza Sobczyka.
W kaplicach bocznych stoi drewniana figura Chrystusa dźwigającego krzyż z XVIII wieku, a w kaplicy Matki Boskiej Anielskiej wisi słynący łaskami obraz z XIX wieku. W okresie międzywojennym katedra dostała kopię Wniebowzięcia Matki Bożej Rubensa. Najciekawszy drobiazg to kropielnice Stanisława Pospieszalskiego: wykonano je z granitu z cokołu pomnika cara Aleksandra II, zburzonego w 1917 roku.
Pod Kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej znajduje się krypta biskupów częstochowskich. Podziemną nekropolię z katakumbami urządzono w 1960 roku, a w 2010 roku przebudowano ją i ozdobiono mozaiką. Za surowym kamiennym ołtarzem umieszczono wizerunek Matki Boskiej, mozaikę wykonaną w Watykanie, którą zaprojektowała Zofia Baudouin de Courtenay.
Historia parafii i budowli
Plac pod świątynię wyznaczono na terenie dawnego cmentarza, między ulicami Ogrodową, Katedralną, Krakowską i Mielczarskiego. Budowa szła z przerwami: gdy dług sięgnął 60 tys. rubli, prace stanęły. Wznowiono je z inicjatywy ks. Mariana Fulmana, a po utworzeniu odrębnej parafii pierwszy proboszcz, ks. Bolesław Wróblewski, podjął dzieło wykończenia kościoła.
Najważniejsze daty budowy i zmian rangi świątyni:
| Data | Co się wydarzyło |
|---|---|
| 26 października 1901 | początek budowy, pierwsze kamienie pod fundamenty |
| 7 września 1902 | biskup Stanisław Zdzitowiecki poświęca kamień węgielny |
| 1903 | kościół otrzymuje wezwanie Świętej Rodziny |
| 1905 | dach nad nawą główną, potem przerwa w pracach |
| 7 grudnia 1907 | poświęcenie prowizorycznego wnętrza przez generała paulinów o. Euzebiusza Rejmana |
| 8 grudnia 1908 | pierwsza msza |
| 29 października 1917 | powstaje parafia Świętej Rodziny, wydzielona z parafii św. Zygmunta |
| 1917-1922 | elektryfikacja kościoła |
| 1923-1924 | dach nad niedokończonymi wieżami |
| 1925 | fasada w cegle licówce, zdjęcie rusztowań |
| 28 października 1925 | bulla Piusa XI Vixdum Poloniae Unitas tworzy diecezję częstochowską, kościół zostaje katedrą |
| 6 grudnia 1927 | oddanie katedry do użytku |
| 29 października 1950 | uroczyste poświęcenie przez biskupa Teodora Kubinę |
| 22 czerwca 1962 | tytuł bazyliki mniejszej od papieża Jana XXIII, na wniosek bpa Zdzisława Golińskiego |
| 25 marca 1992 | z powstaniem archidiecezji katedra zostaje archikatedrą |
| 1997 | nadbudowa i zwieńczenie wież |
Rok 1927 Wikidata podaje jako datę powstania obiektu.
Tuż po wybuchu II wojny światowej, 3 września 1939 roku, na placu katedralnym rozstrzelano kilkuset ludzi. Za biskupstwa Stefana Bareły dach katedry pokryto miedzianą blachą. W 1982 roku Jerzy Kędziora wykonał z brązu pomnik papieża Polaka, upamiętniający jego pobyt w Częstochowie trzy lata wcześniej.
Msze, zwiedzanie i położenie
Archikatedra stoi przy ulicy Krakowskiej, a jej fasada jest zwrócona na północ, na plac Jana Pawła II, dawny Plac Katedralny. Aktualne godziny mszy i zwiedzania sprawdzisz na stronie archikatedra.pl albo w parafii.
Kiedy najlepiej wejść do środka?
Najlepiej poza godzinami nabożeństw: wtedy spokojnie obejrzysz witraże w nawach bocznych i kaplice, a w czasie mszy nikomu nie przeszkadzasz. Radzę zacząć od placu, bo stamtąd widać całą fasadę.
Fot. Frees, CC0, Wikimedia Commons